Ostropest plamisty jako fitofarmaceutyk w profilaktyce schorzeń wątroby mięsożernych zwierząt futerkowych

Optymalnie zbilansowane żywienie mięsożernych zwierząt futerkowych powinno zapewnić uzyskanie wysokich efektów produkcyjnych. Bardzo ważny jest dobór pasz i poprawne ułożenie dawki pokarmowej. Konsekwencjami wynikającymi z nieodpowiedniego żywienia zwierząt są zaburzenia w rozrodzie, choroby okresu okołoporodowego, choroby w okresie odchowu szczeniąt oraz schorzenia związane z przemianą materii. Stanowią one jedną z głównych przyczyn strat w hodowli (nawet ok. 70%). Poprawnie działający układ pokarmowy nie ma racji bytu bez dobrze funkcjonującej wątroby. Wątroba mięsożernych zwierząt futerkowych jest niewątpliwie istotnym organem wewnętrznym pełniącym zasadnicze role w procesie trawienia czyli metabolizmie tłuszczów, białek i węglowodanów. Szczególne znaczenie dla procesu trawienia tłuszczów ma wytwarzanie przez wątrobę żółci. Zaburzenia wydzielania żółci doprowadzić mogą do kamicy przewodów żółciowych. W trakcie przewlekłego, czy ostrego zapalenia czynności fizjologiczne wątroby są spowolnione, jest znacznie mniej wydolna, co rzutuje na osłabienie wszystkich życiowych funkcji. Słabnie jej zdolność odtruwania z toksyn, co grozi ogólnym zatruciem ustroju. Przewlekłe choroby tego organu są niestety dość popularne w praktyce hodowlanej zwierząt i obejmują wiele poważnych, chorobowych jednostek. Najważniejsze z nich to przewlekłe zapalenie, marskość, toksyczne uszkodzenie, stłuszczenie. Leczenie chorób wątroby powinno przebiegać w postaci dwóch etapów. Pierwszym etapem jest terapia podstawowa, polegająca na wyeliminowaniu czynnika etiologicznego. Jest ona zróżnicowana, tak jak różne są przyczyny wywołujące uszkodzenie organu.Drugi etap to leczenie uzupełniające, które jest jednolite i powinno towarzyszyć każdej terapii podstawowej. Polega ono na działaniu hepatoprotekcyjnym, czyli ochronie wątroby przed czynnikami toksycznymi oraz poprawie jej funkcji metabolicznych i detoksykacyjnych.Jedną z podstawowych substancji używanych w terapii uzupełniającej chorób wątroby jest sylimaryna pozyskiwana z owoców ostropestu plamistego.

Ostropest plamisty ( Silybum marianum) jest leczniczą rośliną znaną od ponad 2000 lat. Roślina pochodzi z obszaru śródziemnomorskiego: Europy Południowej, Egiptu, Turcji, ale jako gatunek introdukowany rozprzestrzenił się na całym świecie. Jest to roślina należąca do rodziny astrowatych. Sylibum marianum jest przemysłową rośliną uprawianą w wielu krajach dla celów leczniczych. W Polsce roślina uprawna, sporadycznie zdziczała, a obszar jej upraw obejmował przed laty powierzchnię około 2000 ha, aktualnie areał ten uległ zmniejszeniu.

Owoce ostropestu plamistego stosowane są przede wszystkim w zaburzeniach czynności wątroby i woreczka żółciowego. Główną, aktywną biologicznie substancją ostropestu pozyskiwaną z jego owoców jest sylimaryna. Substancja ta to mieszanina biflawonidów, z których największe działanie ma sylibina występująca w dwóch formach izomerycznych A i B, tworząc kompleks zwany sylibininą. Sylimaryna wykazuje działanie antyoksydacyjne, które prowadzi do utrzymania odpowiedniego poziomu stabilności środowiska wewnątrzkomórkowego i struktur subkomórkowych. Posiada możliwości żółciotwórcze, żółciopędne oraz detoksykujące chroniąc wątrobę przed szkodliwym działaniem trucizn. Posiada również działanie przeciwzapalne, zapobiega marskości wątroby, hamuje podziały komórek nowotworowych, stabilizuje strukturę błon komórkowych wątroby, obniża stężenie cholesterolu we krwi i hamuje wytrącanie się blaszek miażdżycowych, zapobiega wytrącaniu się złogów oraz kamieni żółciowych a także chroni przed wolnymi rodnikami. Sylimaryna ma również swoje działanie zapobiegawcze, szczególnie w przypadku organizmów żyjących w silnie zanieczyszczonym środowisku, spożywających duże ilości wysoko przetworzonej i konserwowanej chemicznie żywności.

Wiele badań wykazuje pozytywny efekt stosowania ekstraktów z ostropestu plamistego w leczeniu ostrych i przewlekłych chorób wątroby. Preparaty te, nawet przy dużych dawkach charakteryzują się dobrą tolerancją oraz brakiem niekorzystnych efektów ubocznych i dzięki swej znikomej toksyczności, sylimaryna jest chętnie stosowana w długofalowej terapii. LD50 (dawka letalna, oznaczenie toksyczności) sylimaryny u szczurów po bezpośrednim podaniu wynosi ok. 10 000 mg/kg masy ciała. Jedynym, odnotowanym skutkiem ubocznym stosowania sylimaryny, występującym rzadko i przy aplikacji wysokiej dawki, jest łagodny efekt przeczyszczający.

Ochrona i regeneracja komórek wątroby u mięsożernych zwierząt futerkowych jest istotnym aspektem we wszystkich okresach hodowlano-żywieniowych. Dla przykładu, w okresie wysokoenergetycznego żywienia wydolność wątroby poddana jest ciężkiej próbie, gdyż istnieje większe zagrożenie dla zdrowia zwierząt ze strony możliwości pojawienia się chorób związanych z trawieniem i pracą wątroby. Zapotrzebowanie na tłuszcz w tym okresie sięga nawet do 55% udziału w energii metabolicznej. Skarmiane są pasze o dużej zawartości produktów rybnych, np. szprot, mintaj, śledź, które w swoim składzie zawierają tiaminazę. Jest to związek dezaktywujący witaminy B1 i B12, a ich niedobór wywołać może encefalopatię wątrobową u norek. Choroba jest ciężka w swoim przebiegu, trudna do diagnozy, charakteryzuje się zaburzeniami w funkcjonowaniu centralnego układu nerwowego oraz zaburzeniami w czynnościach wątroby pojawiającymi się w ostrych i przewlekłych schorzeniach tego organu, uszkodzonego na skutek działania toksyn. Nadmiar toksycznych substancji nie jest usuwany z organizmu, co wywołuje zaburzenia, takie jak niezborność ruchowa (chaotyczne poruszanie, brak koordynacji ruchu, kręcenie się w koło), upośledzenie widzenia, a w fazie ostrej choroby drgawki oraz śpiączkę.

Wśród wielu schorzeń przewodu pokarmowego jednymi z groźniejszych są zapalenie, zwyrodnienie tłuszczowe oraz martwica wątroby. Najczęstszą przyczyną pojawienia się chorób jest skarmianie dużej ilości tłuszczów zwierzęcych, zwłaszcza tych długo składowanych. Pokarm, który zawiera szkodliwe składniki, takie jak jełczejące tłuszcze, produkty gnilnego rozpadu białek, bakterie i ich toksyny, wysoką zawartość pierwiastków takich jak miedź, czy niedobór witamin B, E należy do czynników sprawczych schorzeń wątroby. Czynnikami etiologicznymi są również choroby bakteryjne i wirusowe (wirus Rubartha, wirus choroby aleuckiej) oraz chemiczne zatrucia powodujące zwyrodnienia i marskość wątroby. Podstawowymi objawami wskazującymi na schorzenia wątroby są: utrata apetytu, wymioty, apatia, obniżona ruchliwość, wychudzenie, wodobrzusze, krwotoki do przewodu pokarmowego i jam ciała, czarny, mazisty kał. Występują również zaburzenia rozrodczości. W przypadku żywienia nie zbilansowanymi dawkami pokarmowymi i skarmiania dużej ilości tłuszczów zwierzęcych pojawić się może zwyrodnienie tłuszczowe wątroby – degeneratio adiposa. Choroba ta charakteryzuje się nadmiernym nagromadzeniem tłuszczu w wątrobie, w efekcie zwierzęta mają zwiększone pragnienie i mniejszy apetyt, okrywa włosowa traci połysk, włos jest nastroszony, matowy, występuje chwiejny chód i niedowład kończyn. W okresie rozrodu samce wykazują małą aktywność płciową, u wielu samic występuje jałowość a w okresie ciąży zamieranie płodów. Straty na polskich fermach spowodowane schorzeniami wątroby wynoszą średnio od 6 do nawet 20%.

Podsumowując, sposobem uniknięcia chorób związanych z funkcjonowaniem wątroby, oraz strat przez nie powodowanych jest przede wszystkim dbałość o jakość, higienę i odpowiedni bilans energetyczny zadawanej dawki pokarmowej a także uważna obserwacja zwierząt.W przypadku pojawienia się schorzeń wątrobowych duże znaczenie posiada odpowiednia suplementacja witamin z grupy B, E z dodatkiem selenu, aplikacja związków choliny, aminokwasów siarkowych czy glukozy.

Można również stosować profilaktycznie, dające pozytywne efekty produkty zawierające sylimarynę, która jest cenną, naturalną substancją leczniczą. Dzięki posiadanym walorom terapeutycznym, zapewnionemu bezpieczeństwu aplikacji oraz bardzo wysokiej tolerancji, sylimaryna znajduje swe miejsce w leczeniu pomocniczym chorób wątroby.

Wskutek takich działań zapewniamy zwierzętom odpowiedni poziom niezbędnych dla organizmu witamin oraz ochronę narażonych na uszkodzenie komórek wątroby. Takim postępowaniem charakteryzuje się prawidłowo prowadzona hodowla a dzięki odpowiedniej praktyce hodowlanej i profilaktyce weterynaryjnej choroby mogą dotyczyć jedynie marginalnych przypadków.

mgr inż. Justyna Winiarska
Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu

lek. wet. Bolesław Gąsiorek
Specjalista chorób zwierząt futerkowych

Piśmiennictwo:

Cholewa R. Chów i hodowla zwierząt futerkowych, Poznań 2000. Gliński Z., Kostro K., Sławoń J., Zoń A.; Podstawy hodowli lisów i norek: Profilaktyka i zwalczanie chorób, Warszawa 2002. Gugołek A. pr.zbiorowa; Zalecenia żywieniowe i wartość pokarmowa pasz- zwierzęta futerkowe , Jabłonna 2011 Karłowicz-Bodalska K., Bodalski T. – Role of plant crude drugs in treatment of liver diseases , Postępy Fitoterapii, Warszawa 2007 Oyrzanowska J. Choroby mięsożernych zwierząt futerkowych, Warszawa Wrzecionowska M. Wpływ wybranych błędów żywieniowych na zaburzenia zdrowotne norek, W. Zootechniczne, Warszawa 2013

Wróć